Η Βίκυ Χαραλάμπους ζει και δραστηριοποιείται στην Κύπρο. Είναι διδάκτωρ Θετικής Ψυχολογίας, με τα επιστημονικά και ερευνητικά της ενδιαφέροντα να εστιάζουν σε θέματα εκπαίδευσης. Μέλος της ΕΕΘΕΨΥ (Ελληνικής Εταιρείας Θετικής Ψυχολογίας) συμμετέχει σε προγράμματα ευρωπαϊκά που σαν στόχο έχουν την ενδυνάμωση ανθρώπινου δυναμικού, την ενίσχυση της θετικότητας και της ψυχικής ανθεκτικότητας νέων ανέργων αλλά και εκπαιδευτικών. Διευθύνει το Ινστιτούτο Ανάπτυξης της Κύπρου και συντονίζει το Πρόγραμμα ΑΡΕΤΗ, ένα πρόγραμμα που αφορά στην εκπαίδευση χαρακτήρα, δημιούργημα του πατέρα της Νεόφυτου Χαραλάμπους, ενώ τελευταία ξεκίνησε να εφαρμόζει πιλοτικά σε σχολεία της Κύπρου, το δικό της “πνευματικό παιδί”, το Πρόγραμμα “ΘΕΤΙΚΗ ΜΑΘΗΣΗ”, ένα πρόγραμμα στο οποίο βρίσκουν εφαρμογή οι αρχές της Θετικής Ψυχολογίας. Αν γνωρίσετε την Βίκυ Χαραλάμπους, το βιογραφικό της θα σας εντυπωσιάσει αλλά αυτό που σίγουρα θα σας κερδίσει είναι η ίδια η Βίκυ, ένας άνθρωπος που θα έλεγες ότι η Θετική Ψυχολογία την διάλεξε, καθώς πρόκειται για τον ορισμό της θετικότητας. Συγκρατείστε το όνομα, είμαι σίγουρη πως η Βίκυ στο μέλλον θα μας απασχολήσει θετικά, ιδιαίτερα τους εκπαιδευτικούς.
Πώς ήρθε σε επαφή η Βίκυ Χαραλάμπους με την Θετική Ψυχολογία;
Όταν τέλειωσα τις προπτυχιακές μου σπουδές στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών, στράφηκα στο χώρο της Ψυχολογίας και έκανα μεταπτυχιακό στην Οργανωτική και Οικονομική Ψυχολογία στο Πάντειο Πανεπιστήμιο. Εκεί είναι που γνώρισα τον Καθηγητή Αναστάσιο Σταλίκα και μαζί του έκανα τη διπλωματική μου εργασία, με θέμα τη «Συναισθηματική Νοημοσύνη και Εξουθένωση των Κυπρίων Εκπαιδευτικών». Το 1998 είχε συσταθεί μια ερευνητική ομάδα από τον κ. Σταλίκα με σκοπό τη μελέτη των θετικών συναισθημάτων στην οποία συμμετείχα με ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Μετεξέλιξη αυτής της ομάδας ήταν η ίδρυση το 2009 της Ελληνικής Εταιρείας Θετικής Ψυχολογίας με όραμα τη μελέτη, προώθηση και την εφαρμογή της Θετικής Ψυχολογίας στον ελλαδικό χώρο. Είμαι ενεργό μέλος της ΕΕΘΕΨΥ από τότε, συμμετέχοντας στις δράσεις της και προσπαθώ να μεταφέρω τη γνώση και την εμπειρία της και στην Κύπρο. Η φιλοσοφία και το όραμα της Θετικής Ψυχολογίας με συνεπήραν και συνεχίζω να τη μελετώ και να την εφαρμόζω και να μαθαίνω συνέχεια μέσα από τη διδακτορική μου διατριβή που ετοιμάζω για τη Θετική Εκπαίδευση.
Ξέρω πως στα ερευνητικά σου ενδιαφέροντα περιλαμβάνεται η Θετική Εκπαίδευση. Τι εννοούμε με τον όρο Θετική Εκπαίδευση;
Η Θετική Εκπαίδευση είναι η εφαρμογή της Θετικής Ψυχολογίας στο χώρο της εκπαίδευσης. Η Θετική Ψυχολογία είναι ο πιο καινούριος κλάδος της επιστήμης της Ψυχολογίας και έχει θέσει ως όραμα να βοηθήσει άτομα, ομάδες, σχολεία, οικογένειες και οργανισμούς να γίνουν πιο ευτυχισμένοι, να αναπτύξουν και να αξιοποιήσουν όλο το δυναμικό τους. Συγκεκριμένα, ο ιδρυτής της Θετικής Ψυχολογίας ο Martin Seligman, πρόεδρος όντας του American Psychology Association το 1998, προτείνει πέντε πυλώνες της ευτυχίας και της ευζωίας: τα θετικά συναισθήματα, τη ροή, τις θετικές σχέσεις, το νόημα ζωής και την επιτυχία ή ολοκλήρωση. Σκοπός και αποστολή της Θετικής Ψυχολογίας είναι να συμπληρώσει την παραδοσιακή εκπαίδευση που εστιάζει στην ανάπτυξη ακαδημαϊκών δεξιοτήτων μέσα από προγράμματα, πρακτικές, δράσεις και μεθόδους που στοχεύουν στην καλλιέργεια της ευζωίας και προωθούν την ψυχική υγεία ή καλύτερα την ολιστική υγεία. Η Θετική Εκπαίδευση φέρνει κοντά τη Θετική Ψυχολογία με την Παιδαγωγική για να υποστηρίξουν άτομα και σχολεία, δάσκαλους και μαθητές να ευδοκιμήσουν. Τα μέχρι τώρα παρεμβατικά προγράμματα σε διάφορες χώρες έχουν θετικά αποτελέσματα που αφορούν στη γνωστική, κοινωνική συναισθηματική και ηθική ανάπτυξη και γενικά στην ενίσχυση της ευτυχίας, της ευζωίας αλλά και της μάθησης.
Ποιος ο ρόλος των θετικών συναισθημάτων στη διαδικασία της μάθησης;
Μάθηση χωρίς συναίσθημα είναι στεγνή, άχαρη και αναποτελεσματική. Η δημιουργία και η καλλιέργεια των θετικών συναισθημάτων στην τάξη και στο σχολείο είναι η πιο βασική προϋπόθεση για την επιτυχία και τη δημιουργία θετικής στάσης του παιδιού απέναντι στο σχολείο, το δάσκαλο και τη μάθηση. Δεν είναι λίγα τα παιδιά που μισούν το σχολείο και τη διδασκαλία, γιατί καταφέραμε να συνδέσουμε τη μάθηση με το φόβο, το άγχος την απογοήτευση και τη ματαίωση, συναισθήματα που μπλοκάρουν το μυαλό και δηλητηριάζουν τον ψυχικό κόσμο του παιδιού. Σύμφωνα με τις σύγχρονες θεωρίες της Θετικής Ψυχολογίας και ειδικά της θεωρίας της Διεύρυνσης και της Δόμησης των θετικών συναισθημάτων τα θετικά συναισθήματα αποτελούν το καλύτερο αντίδοτο για τις παρενέργειες των αρνητικών συναισθημάτων. Η ευεργετική τους επίδραση έχει διαπιστωθεί με ερευνητικά δεδομένα. Συναισθήματα όπως η αγάπη, η χαρά, η αισιοδοξία, η ικανοποίηση, η περηφάνια, ο ενθουσιασμός και η περιέργεια, διευρύνουν τη σκέψη και την αντίληψη, ενεργοποιούν τις γνωστικές λειτουργίες, παρακινούν σε δράση, αναπτύσσουν τις δημιουργικές ικανότητες και δημιουργούν αποθέματα ψυχικά, νοητικά, κοινωνικά, σωματικά, ενισχύουν την ανθεκτικότητα και γενικά βελτιώνουν την ποιότητα ζωής, τόσο των μαθητών όσο και των εκπαιδευτικών.
Μπορούμε κα Χαραλάμπους να διδάξουμε στα παιδιά την ευτυχία και με ποιον τρόπο;
Πιστεύω πως η ευτυχία όπως και η αρετή αλλά και κάθε γνώση μαθαίνεται. Προτιμώ τον όρο μαθαίνεται γιατί η διδασκαλία δε σημαίνει και μάθηση. Η μάθηση προϋποθέτει την θέληση και την επιθυμία του μαθητή να μάθει. Είμαι βέβαιη ότι όλοι οι άνθρωποι αγαπούν να μαθαίνουν αλλά λίγοι αγαπούν να διδάσκονται. Οι δάσκαλοι αυτό που μπορούν να κάνουν είναι να διευκολύνουν τα παιδιά στη διαδικασία της μάθησης. Να τους μάθουν πώς να μαθαίνουν, πώς να πράττουν, πώς να συνυπάρχουν και πώς να ζουν. Ειδικά για την ευτυχία πιστεύω ότι πρέπει να την επιλέξεις ως νόημα ζωής, να την αναζητήσεις, να την κυνηγήσεις και να την κατακτήσεις. Και όταν την κατακτήσεις να την μοιραστείς. Κι αυτό ισχύει πολύ για το δάσκαλο και το γονιό. Για να κάνεις ευτυχισμένα παιδιά και ευτυχισμένους μαθητές, πρέπει ο ίδιος να αναζητήσεις και να κατακτήσεις έναν υψηλό βαθμό ευτυχίας. Γιατί δεν πιστεύω στην απόλυτη ευτυχία αλλά στην ευτυχέστερη ζωή.
Στην τάξη και το σχολείο μας, λοιπόν, μπορούμε να δημιουργήσουμε τις συνθήκες για πιο ευτυχισμένα παιδιά, εντάσσοντας την ευτυχία στην καθημερινή μας σχολική μέρα: στους στόχους μας, στη μεθοδολογία μας, στις σχέσεις μας, στον τρόπο επικοινωνίας μας, στο θετικό μας λεξιλόγιο, στο ψυχολογικό κλίμα της τάξης. Αν δημιουργήσουμε και εμπλουτίσουμε το ρεπερτόριο μας με δραστηριότητες και τεχνικές που εφαρμόζει η Θετική Εκπαίδευση. Η διαφοροποίηση, η συνεργατική μάθηση, η αξιοποίηση των πολλαπλών τύπων νοημοσύνης, είναι παιδαγωγικές πρακτικές που ενισχύουν και προωθούν τους στόχους της Θετικής Εκπαίδευσης.
Έχουμε παραδείγματα εφαρμογής προγραμμάτων Θετικής Εκπαίδευσης παγκοσμίως και αν ναι ποια τα πρώτα ευρήματα από την εφαρμογή τους;
Παρά το νεαρό της ηλικίας της, η επιστήμη της Θετικής Ψυχολογίας και ειδικότερα η Θετική Εκπαίδευση έχει προκαλέσει πολύ έντονο ενδιαφέρον και έχει να επιδείξει ένα πολύ αξιόλογο έργο τόσο στο ερευνητικό πεδίο όσο και σε πρακτικές εφαρμογές. Στο χώρο της εκπαίδευσης έχουν γίνει πολλές παρεμβάσεις με πολύ θετικά και ελπιδοφόρα αποτελέσματα.
Το καλύτερο παράδειγμα εφαρμογής της Θετικής Ψυχολογίας σε ολόκληρη τη σχολική κοινότητα αποτελεί το Geelong Grammar School στην Αυστραλία. Είναι το σχολείο το οποίο ενσωμάτωσε τη Θετική Εκπαίδευση σε όλη την κουλτούρα του και καθιέρωσε το δικό του μοντέλο με βάση το PERMA του Seligman, του ιδρυτή της Θετικής Ψυχολογίας. Δάσκαλοι και μαθητές και διοίκηση εκπαιδεύονται στην ανθεκτικότητα, την ευγνωμοσύνη, τα δυνατά στοιχεία του χαρακτήρα, το νόημα ζωής και τη δέσμευση (ροή), τις θετικές σχέσεις και τα θετικά συναισθήματα.
Στην Κύπρο το Ινστιτούτο μας άρχισε φέτος το Γενάρη την εφαρμογή του προγράμματος «Θετική Μάθηση» με τη συνεργασία και τη στήριξη του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου. Σκοπός του προγράμματος είναι η πρόταση και η εφαρμογή ενός νέου μοντέλου σχολικής κουλτούρας, που να προωθεί την ισόρροπη ανάπτυξη των μαθητών βασισμένη στο τρίπτυχο: ευτυχία-χαρακτήρας-επίδοση. Το πιλοτικό πρόγραμμα εφαρμόστηκε σε τρία δημοτικά σχολεία της επαρχίας Λευκωσίας και στόχευε σε πρώτη φάση στην εκπαίδευση των δασκάλων με το σκεπτικό ότι ευτυχισμένοι δάσκαλοι μπορούν να κάνουν και ευτυχισμένους μαθητές.
Οι πρώτες ποιοτικές αξιολογήσεις του προγράμματος από τους εκπαιδευτικούς είναι πολύ θετικές και ενθαρρυντικές. Δηλώνουν ότι τους βοήθησε τόσο στην επαγγελματική όσο και στην προσωπική τους ζωή. Οι ποσοτικές μετρήσεις έδειξαν ότι μέσα από τις 12 συναντήσεις του προγράμματος αυξήθηκαν τα θετικά συναισθήματα και γενικά το επίπεδο του ευζήν των 46 δασκάλων που συμμετείχαν. Το πρόγραμμα θα συνεχιστεί με την εφαρμογή του με παιδιά και γονείς και σε μεγαλύτερο δείγμα εκπαιδευτικών.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και το πρόγραμμα HOPEs (Happiness, Optimism, Positivity and Ethos in schools), το οποίο αρχίζουμε φέτος με τη συνεργασία του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου Κύπρου και άλλων εταίρων από την Κύπρο, την Ελλάδα και πανεπιστημίων από Ιρλανδία, Μάλτα και Πορτογαλία, μέσα στα πλαίσια των προγραμμάτων Εrasmus. Είναι ένα πρόγραμμα σύζευξης της Θετικής Ψυχολογίας και της Εκπαίδευσης Χαρακτήρα και αποσκοπεί στην εκπαίδευση 120 εκπαιδευτικών από τους συμμετέχοντες οργανισμούς και την παραγωγή εκπαιδευτικού υλικού για μαθητές και δασκάλους.
Στην Κύπρο τα τελευταία χρόνια εφαρμόζεται το πρόγραμμα «Αρετή» που αφορά στην εκπαίδευση χαρακτήρα. Θα ήθελες να μας πεις δυο λόγια για αυτό;
Το πρόγραμμα ΑΡΕΤΗ είναι ένα πρόγραμμα εκπαίδευσης χαρακτήρα μέσα από τη βίωση 12 πυρηνικών αξιών της ζωής. Είναι ένα πρόγραμμα που δημιουργεί ευκαιρίες για γνωστική, συναισθηματική και κοινωνική ανάπτυξη και στοχεύει στην ολόπλευρη ανάπτυξη της προσωπικότητας. Το ΑΡΕΤΗ αποτελεί έμπνευση και δημιούργημα του πατέρα μου, του Δρ Νεόφυτου Χαραλάμπους, υιοθετήθηκε από το Παρατηρητήριο για τα Παιδιά Κύπρου και στηρίζεται οικονομικά από το Υπουργείο Δικαιοσύνης και Δημόσιας Τάξης, που το έχει εντάξει στο Εθνικό Σχέδιο Δράσης για την πρόληψη της βίας και παραβατικότητας. Το πρόγραμμα συνεχίζεται και φέτος για ένατη συνεχή χρονιά με εκπαιδεύσεις εκπαιδευτικών, γονιών και παιδιών. Μέχρι τώρα εκπαιδεύτηκαν γύρω στα 1600 παιδιά και έφηβοι, 1000 γονείς και 400 περίπου εκπαιδευτικοί. Τα αποτελέσματα είναι πολύ θετικά και φάνηκε ότι η εκπαίδευση με αξίες ενισχύει την αυτοεκτίμηση, μειώνει την αρνητική συμπεριφορά και αυξάνει τα θετικά χαρακτηριστικά της προσωπικότητας. Μέσα στα πλαίσια του προγράμματος έχουν πραγματοποιηθεί παγκύπριες έρευνες για τις αξίες και τη σχέση τους με τη σχολική δέσμευση, τα θετικά συναισθήματα, το νόημα ζωής, την ικανοποίηση από τη ζωή, την ψυχική ανθεκτικότητα και την ευτυχία. Είμαστε πολύ περήφανοι στο Ινστιτούτο Ανάπτυξης που το πρόγραμμα ΑΡΕΤΗ έχει μπολιάσει τα νέα Αναλυτικά Προγράμματα της Κύπρου και συγκεκριμένα το μάθημα Αγωγής Υγείας και Αγωγή Ζωής, αποτελεί μέρος της Θετικής Μάθησης και πυλώνα του Ευρωπαϊκού Προγράμματος HOPES, που τίθεται σε εφαρμογή από την παρούσα σχολική χρονιά και στο οποίο συμμετέχουν πέντε χώρες ανάμεσα στις οποίες και η Ελλάδα με το Πάντειο Πανεπιστήμιο.
Συσχετίζεται η Θετική Εκπαίδευση με την Εκπαίδευση Χαρακτήρα;
Η Θετική Ψυχολογία και η Θετική Εκπαίδευση δίνουν ιδιαίτερη έμφαση στη μελέτη, την ανίχνευση, την ανάπτυξη και την αξιοποίηση των δυνατών στοιχείων του χαρακτήρα. Ο χαρακτήρας, θεωρούν ότι θεμελιώνεται και οικοδομείται σε έξι βασικές αρετές, τη σοφία , την τόλμη, τη δικαιοσύνη, την ανθρωπιά, την υπέρβαση και την εγκράτεια. Οι αρετές αυτές θεωρούνται πολύ σημαντικές για την επίτευξη της ευτυχίας. Και ο Αριστοτέλης πολύ νωρίτερα το ίδιο υποστήριζε ότι «η αρετή είναι ο δρόμος προς την ευδαιμονία». Μια ευτυχής συγκυρία είναι ότι μαζί με τη γέννηση της Θετικής Ψυχολογίας στο τέλος της δεκαετίας του ‘90 αναγεννήθηκε το κίνημα της Εκπαίδευσης Χαρακτήρα. Είναι πολύ θετική εξέλιξη ότι για πρώτη φορά η επιστήμη της Ψυχολογίας ενσωματώνει στο ρεπερτόριό της την έννοια του χαρακτήρα που παλιότερα εθεωρείτο φιλοσοφικός παρά ψυχολογικός όρος. Η δική μας πρόταση της ΘΕΤΙΚΗΣ ΜΑΘΗΣΗΣ και η καινοτομία της είναι ότι επιχειρεί αυτή τη σύζευξη Θετικής Ψυχολογίας και Εκπαίδευσης Χαρακτήρα, με την πεποίθηση ότι επιτυγχάνεται έτσι η ολιστική ανάπτυξη και η αυτοπραγμάτωση του ανθρώπου. Και οι δύο θεωρίες θεωρούνται προϋποθέσεις για την ευτυχία και την επιτυχία, τόσο στη σχολική όσο και τη μετασχολική ζωή .
Είμαι εκπαιδευτικός και θέλω να μετατρέψω την τάξη μου σε εργαστήρι χαράς και ευτυχίας. Μπορείς να μας περιγράψεις εν συντομία 3-4 βήματα που είναι απαραίτητα να κάνω προς την κατεύθυνση αυτή;
Το πρώτο βήμα για τον εκπαιδευτικό που επιθυμεί να μετατρέψει την τάξη του σε εργαστήρι χαράς και ευτυχίας, είναι η δέσμευση με τις αρχές, τις τεχνικές και το όραμα της Θετικής Εκπαίδευσης. Και όταν νιώσει ότι του ταιριάζει θα προχωρήσει να μάθει περισσότερα για τα διάφορα προγράμματα που έχουν εφαρμοστεί με επιτυχία είτε διαβάζοντας είτε συμμετέχοντας σε σεμινάρια. Ο καλύτερος τρόπος είναι η συμμετοχή του σε βιωματικά εργαστήρια που οργανώνονται από ειδικούς, για να βιώσει όλα αυτά που μπορούν να εφαρμοστούν στην τάξη.
Το επόμενο βήμα είναι να περιλάβει και την ευτυχία στους μαθησιακούς στόχους και στη μεθοδολογία του. Η ευτυχία μπορεί να διδαχθεί ως αυτοσκοπός με «ειδικό πρόγραμμα ευτυχίας». Μπορεί, όμως, να αποτελέσει και διαθεματική ενότητα και να ενσωματωθεί σε όλα τα μαθήματα του αναλυτικού προγράμματος. Τέλος, μπορεί να μπολιάσει η ευτυχία το DNA όλης της σχολικής κουλτούρας και ζωής (διαλείμματα, δραστηριότητες, εκδρομές, γιορτές, εκδηλώσεις, ημερίδες).
Πολύ σημαντική θεωρώ την παρουσία του ίδιου του εκπαιδευτικού και τη δική του ευτυχία. Ας μην ξεχνάμε ότι μόνο ευτυχισμένοι δάσκαλοι μπορούν να κάνουν ευτυχισμένα παιδιά. Δυστυχώς, έρευνα που διεξήγαγε το Ινστιτούτο Ανάπτυξης φέτος, έδειξε ότι οι εκπαιδευτικοί είναι λιγότερο ευτυχισμένοι από τα παιδιά.
Κλείνοντας τη συνέντευξη θα ήθελα να ζητήσω από τη Βίκυ Χαραλάμπους να μοιραστεί μαζί μας το όραμά της για την εκπαίδευση, το πιο ελπιδοφόρο ίσως!
Το δικό μου όραμα για την εκπαίδευση είναι η καθιέρωση και εμπέδωση μιας νέας κουλτούρας με βάση το τρίπτυχο ευτυχία, χαρακτήρας, επιτυχία. Οι τρεις αυτοί πυλώνες αλληλεπιδρούν και αλληλοσυμπληρώνονται με σκοπό τη δημιουργία του ευτυχισμένου πολίτη, που θα ακμάζει και θα δημιουργεί. Η δημιουργία μιας νέας σχολικής κουλτούρας με βάση το θετικό κλίμα, τα θετικά συναισθήματα, τις δυνατότητες εκπαιδευτικών, μαθητών και γονιών, τις θετικές σχέσεις, τη βίωση πυρηνικών αξιών ζωής, όπως είναι η υπευθυνότητα, ο σεβασμός, η συνεργασία, η ειρήνη, η ηγεσία, η αγάπη, πιστεύω ότι θα συμβάλει στην βελτίωση της μάθησης, στην αυτοπραγμάτωση των ατόμων αλλά και στη δημιουργία μιας υγιούς κοινωνίας, πιο ανθρώπινης, δίκαιης και ευτυχισμένης.
